İnsan dışı türler ödeme yapabilir mi?
Türkiye'de “Türler Arası Para” tartışmaya açılıyor
Türkiye Bilişim Vakfı (TBV) platformu Başlangıç Noktası, insan dışı türlerin de ekonomik sistemin aktörü olabileceği “Türler Arası Para” yaklaşımını ele alan bir rapor yayımladı. Rapor; modelin kavramsal çerçevesini, etik ve hukuki boyutlarını, dünyadaki pilot uygulamaları ve Türkiye'ye özgü fırsat alanlarını tartışıyor.
Mayıs 2026'da kamuoyuyla paylaşılan rapor; yazar ve araştırmacı Jonathan Ledgard'ın geliştirdiği ve Tehanu girişimi tarafından Ruanda'da pilotlanan bu fikrin, hangi alanlarda ve nasıl hayata geçirilebileceğini ele alıyor.Rapor, Stockholm Resilience Centre verilerine göre tanımlanan dokuz gezegensel sınırdan yedisinin aşıldığı belirtiyor. Birleşmiş Milletler'e bağlı Biyoçeşitlilik ve Ekosistem Hizmetleri Hükümetlerarası Bilim-Politika Platformu (IPBES) ise dünya genelinde yaklaşık 1 milyon türün yok olma riski altında bulunduğu bir dönemde yaşadığımızı vurguluyor. Mevcut piyasa ekonomisi doğanın değerini fiyatlamakta yetersiz kalıyor. Dünya Ekonomik Forumu'nun 2026 Küresel Riskler Raporu da çevresel riskleri 10 yıllık perspektifte en yüksek şiddete sahip risk kategorisi olarak sıralıyor.
Ekosistem için yeni bir finansal mimari
Türler arası para; en yalın hâliyle, insan dışı türlerin ve doğanın kendi adına dijital para tutabildiği ve harcayabildiği bir ekonomik mimariyi ifade ediyor. Model, bir merkez bankası dijital parası (CBDC) benzeri yapılardan blokzincir tabanlı token modellerine kadar farklı teknik altyapılarda hayata geçirilebiliyor.
Modelin temel mantığı: Bir goril ailesi, bir arı kolonisi ya da bir bölgedeki kediler adına dijital bir cüzdan açılıyor. Fon sağlayıcılar bu cüzdana kaynak aktarıyor; cüzdandaki para ise bu türleri koruyan insanlara ve yerel topluluklara ödeme olarak veriliyor. Örneğin kaçak tuzakları kaldıran bir kişiye ya da arı dostu üretim yapan bir çiftçiye. Böylece insan dışı türler, ekonomik sistemin birer aktörüne dönüşebiliyor.Ruanda'dan İstanbul'a: Fikrin Türkiye'ye uyarlanması
Modelin ilk somut uygulaması, Jonathan Ledgard'ın kurucusu olduğu Tehanu girişimi tarafından Ruanda'daki dağ gorilleri üzerinde hayata geçirildi. Pilot kapsamında goril aileleri için dijital kimlikler oluşturuldu; bölgede yaşayan insanlar tarafından tuzakların kaldırılması, atık temizliği gibi eylemler karşılığında bu kişilere ödeme yapıldı.Başlangıç Noktası'nın raporu, bu uluslararası deneyimi referans alarak Türkiye için pilot alan önerileri geliştiriyor. Türkiye'nin yüksek mobil bankacılık kullanım oranı ve 2025 ortası itibarıyla yüksek dijital bankacılık kullanıcı sayısı, modelin ülkemizde de test edilebilmesi için elverişli bir zemin sunuyor.
Yapay zekânın modeldeki rolü
Modelin işleyebilmesi için türlerin ve ekosistemlerin durumuna ilişkin verilere ihtiyaç duyuluyor. Bu noktada sensörler, gözlem kameraları, dronlar, uydu görüntüleri ve mobil uygulamalar devreye giriyor. Yapay zekâ ise bu görüntü ve ses verilerini analiz ederek türleri tanıyor ve davranışları analiz ediyor.Bu altyapı, ödemelerin önceden belirlenmiş koşullara bağlanmasını mümkün kılıyor. Yani ödeme, somut bir iyileşme ölçüldüğünde yapılıyor. Örneğin bir bölgedeki plastik atık miktarının temizlik çalışmaları sonucunda azaldığı doğrulanırsa ya da bir mahallede sokak kedilerinin sağlık göstergelerinde düzenli besleme ve veteriner desteğiyle iyileşme görülürse, ilgili ödeme bu doğrulamanın ardından devreye giriyor.
Raporda yer alan şu cümle konseptin felsefesini kısaca özetliyor:
"Para, tıpkı hafıza gibi çalışıyor. Ama bugün kullanılan para biçimleri, 8 milyon türün neredeyse hiçbirinin hafızasını tutmuyor. Eğer para gerçekten kolektif hafızamızın bir aracıysa, bu hafızanın yalnızca insanlar için değil, birlikte yaşadığımız tüm türler için işleyip işleyemeyeceğini sorgulamamızın zamanı geldi."
Raporun tam sürümüne erişim
“Türler Arası Para: Doğanın ve İnsan Dışı Türlerin Ekonomik Sisteme Dahil Edilmesi Üzerine Bir Araştırma ve Tartışma Çerçevesi” başlıklı raporun tam metnine, pilot alan önerilerine ve katkıda bulunan uzman görüşlerine Başlangıç Noktası'nın resmi internet sitesi üzerinden erişilebilir.İlgili kişi:
Ulaş Dağlıoğlu
Marjinal Porter Novelli
0212 219 29 71 - 0544 734 52 21
ulasd@marjinal.com.tr
Başlangıç Noktası Hakkında
Türkiye Bilişim Vakfı bünyesinde yer alan Başlangıç Noktası, eski paradigmaları geride bırakıyor, yeninin inşasına katkı veriyor. Gençleri, uzmanları ve kurumları ortak bir zeminde buluşturarak, kırılım çağının ihtiyaç duyduğu yeni modelleri birlikte tasarlıyor.
Türkiye Bilişim Vakfı (TBV) hakkında Türkiye Bilişim Vakfı (TBV), merkezi İstanbul'da bulunan, iyilik için teknoloji vizyonuyla bu toprakların imzasını dünyaya tanıtmak üzere çalışan çok paydaşlı bir sivil toplum kuruluşu. 14 Nisan 1995 tarihinde, 114 kurum ve bu kurumlara üye 178 kişi tarafından kurulan, bugün itibarıyla 400'ün üzerinde üyesi bulunan vakfın hedefi; Türkiye'nin bilgi toplumuna dönüşebilmesi için gerekli altyapının oluşturulmasına katkıda bulunmak, bilimsel araştırma ve geliştirme etkinlikleri gerçekleştirmek ve özellikle yeni teknolojilerin sosyal ve ekonomik yaşam üzerine etkilerini inceleyip nitelikli & saygın paydaşlar ile projeler üretmek ve uygulamalarını sağlamak.